Karanlıkta Neden Her Şey Daha Korkutucu Gelir?

Herkes hayatının bir döneminde, gece ışıklar kapalıyken evin içinde bir odadan diğerine koşarak kaçmıştır. Gündüz son derece sıradan olan bir koridor gece vakti bize oldukça korkutucu ve huzursuz edici gelmeye başlar. Aklımıza izlediğimiz korku filmlerinin senaryoları film şeridi gibi gelir. Askıya asılı bir mont, kapının arkasındaki bir gölge ya da belirsiz bir ses kalbimizin hızlanmasına sebep olur. Aslında ortada korkacak hiçbir şey yoktur ancak bedenimiz ve zihnimiz sanki varmış gibi tepki verir. Peki karanlıkta neden her şey daha korkutucu gelir?

Karanlıkta Neden Her Şey Daha Korkutucu Gelir?

Bu durumun temelinde aslında beynimizin çalışma şekli yatıyor. İnsan beyni hayatta kalmak üzerine evrimleşmiş bir organdır. Özellikle belirsizlik durumlarında hemen 'ya bir tehlike varsa?' ihtimalini ciddiye alıp kurgular üretir. Karanlık da belirsizliğin en güçlü hallerinden birisi. Görme duyusu, çevreyi anlamada en çok güvendiğimiz duyudur ve karanlıkta bu duyunun kapasitesi ciddi biçimde azalır. Beyin yeterli görsel bilgi alamadığı zaman boşlukları kendi kendine doldurmayı tercih eder. İşte korku tam da burada devreye girer. Beynin bu süreçte en aktif olan bölgesi amigdaladır. Amigdala, tehdit algısıyla doğrudan ilişkilidir ve çok hızlı şekilde çalışır. Mantıklı düşünmeden önce direk harekete geçer. Karanlıkta bir gölge gördüğümüzde, amigdala bunu 'tehlikedesin' olarak yorumlar ve vücuda alarm sinyali gönderir. Kalp atışı hızlanır, kaslar gerilir, nefes alışverişimiz değişir. Henüz neye baktığımızı tam anlamadan bedenimiz savunma moduna geçmiştir bile. Bu tepki aslında bizi korumak için vardır ama modern hayatta çoğu zaman gereksiz yere korkmamıza da sebebiyet verir. Bir diğer önemli faktör de beynin tahmin etme eğiliminin fazla oluşudur. Beyin, eksik bilgiden hiç hoşlanmaz. Karanlıkta net görmediğimiz bir nesneyle karşılaştığımızda, beynimiz geçmiş deneyimlerden yola çıkarak en olası senaryoyu oluşturur. Ne yazık ki bu senaryolar genellikle olumsuz olur. Çünkü evrimsel olarak beyin, tehlikeyi abartmayı güvenli daha güvenli görüyor. Askıdaki montun bir insan silueti gibi algılanması, yerdeki kablonun bir yılanı andırması bu yüzden. Aslında gözümüz değil, beynimiz bizi korkutan bir unsur.

Bu benzetmeler basit şeyler ama özellikle korku filmleri izlemiş kişilerin oluşturduğu senaryolar daha çeşitli oluyor. Hiç izlemeyen birine göre korku filmi izlemiş olanlar daha çok kurgular üreterek korkuyorlar.

ÖNERİLEN

Astronotlar Gündüz Mü Gece Mi Olduğunu Nasıl Anlar?

Karanlığın korkutucu olmasının bir nedeni de çocukluk dönemine dayanır. İnsanlar karanlıktan korkmayı büyük ölçüde öğrenmiştir. Çocukken karanlıkta yalnız kalmak, ebeveyn uyarıları, masallar, korku hikayeleri ve filmler bu algıyı daha da sağlamlaştırır. Beyin bu anıları yıllar sonra bile saklar. Yetişkin olsak bile karanlıkla karşılaştığımızda, o eski duygular sessizce tekrar ortaya çıkar. Bilinçli olarak korkmadığımızı düşünsek bile bilinçaltı korku hep saklı kalır. Karanlıkta seslerin daha korkutucu gelmesi de benzer bir mekanizmaya dayanır. Görme zayıfladığı zaman beyin diğer duyulara daha fazla odaklanmaya başlar. En ufak bir çıtırtı, normalden daha yüksek ve anlamlı gelir. Beyin bu sesi hemen bir tehditle ilişkilendirmeye çalışır. Üstelik sesin kaynağını göremediğimiz için belirsizlik de vardır. Belirsizlik arttıkça korku da büyür. Bilimsel çalışmalarda karanlık ortamda insanların risk algısının arttığı da gösterilmiştir. Aynı ortam gündüz daha güvenli hissedilirken, gece daha tehlikeli olarak değerlendirilir. Hatta bazı deneylerde karanlıkta yapılan anketlerde insanların daha karamsar, daha kaygılı cevaplar verdiği ortaya çıkmış. Yani karanlık sadece korku hissini değil, genel ruh halini de etkileyen bir faktördür. Ek olarak karanlıkta hayal gücü de daha aktif çalışır. Gündüz zihnimizi gerçek görüntülerle doldururuz. Karanlıkta ise zihnin sahnesi boş kalır ve bu boşluğu hayal gücü doldurur. Özellikle yalnızken ve sessizlik varsa, zihnimiz kendi senaryolarını yazmaya başlar. Korku filmlerinin çoğunun karanlıkta geçmesi tesadüf değildir elbette. Yönetmenler, beynin bu zayıf noktasını çok iyi biliyorlar o yüzden genelde karanlık temalardan ilerliyorlar. Karanlıkta korkunun artmasıyla ilgili yapılan bazı deneylerde ilginç bir şey fark edilmiş: ışık seviyesi düştükçe insanlar aynı nesneyi daha tehditkar algılıyorlar. Mesela bir deneyde katılımcılara belirsiz yüz ifadeleri gösteriliyor. Aydınlıkta bu yüzler 'nötr' olarak değerlendirilirken, loş ışıkta aynı yüzler 'korkunç' ya da 'tehlikeli' olarak yorumlanıyor. Yani karanlık, sadece çevreyi değil, insanların niyetini algılayışını bile bozuyor. Periferik görüş meselesi de öenmli, karanlıkta gözlerimiz detaydan çok hareket algılamaya odaklanır. Bu da yan görüş alanımızda oluşan en ufak hareketi bile tehdit gibi algılamamıza yol açar. Aslında ortada gerçek bir hareket olmasa bile, göz ve beyin birlikte bir şey kıpırdadı hissi oluşturabilir. Bu yüzden karanlıkta 'bir şey gördüm sanki' duygusu da çok yaygındır. Karanlık ortamda kortizol (stres hormonu) ve adrenalin daha kolay salgılanır. Bunun sebebi, beynin geceyi potansiyel risk zamanı olarak kodlamasıdır. Melatonin yükselirken aynı anda beyin, olası tehditlere karşı tetikte kalmaya çalışıyor. Bu ikili durum kişide huzursuzluk oluşturuyor. Bu kadar olumsuzluktan sonra şunu da söylemek lazım, karanlıktan korkmak bir zayıflık değildir. Aksine bu, beynimizin hala ilkel ama etkili savunma mekanizmalarına sahip olduğunun bir göstergesidir. Atalarımız için zamanında karanlık, gerçekten de büyük tehlikeler barındırıyordu. Yırtıcı hayvanlar, düşman kabileler ve bilinmeyen riskler vb. çoğunlukla karanlıkta ortaya çıkıyordu. Beynimiz bu bilgiyi genetik bir miras gibi bugüne taşıdı.